غفلت بيدارشان كنيد ؛ و درك كنيد كه بعد از اين ، بقاى سلطنت و صدارت و اصلاح خزانه و همه‌چيز بسته به وجود مجلس ملى است . فورا استعفا كنيد و الا به زودى . . . اسباب عبرت ديگران خواهيد شد تا ديگرى قبول اين مقام نكند . ما تا امروز كشته شديم و نكشتيم ولى حالا ناچار مىشويم به آنها كه دلشان براى ما نمىسوزد و مىخواهند ما را گول بزنند جزائى بدهيم كه ديگران عبرت بگيرند . حالا آنچه صلاح خودتان است بكنيد . ما هم آنچه صلاح خود و نوعمان و ملت و مملكتمان است مىكنيم . شايد هر دقيقه كه اراده كنيم شخص شاه و شما و وزرا در چنگ ما باشيد . » « 198 » در آخرين ماه‌هاى سلطنت مظفر الدين شاه ، هدف آزاديخواهان تأسيس مجلس بود . مجلس شوراى ملى يا مجلس شوراى اسلامى در يك جلسهء مشورتى كه با حضور مشير الدوله و عده‌اى از بازرگانان و آزاديخواهان تشكيل شد راجع به چگونگى مجلس بحث و گفتگو شد « صدراعظم مىگفت كه شوراى اسلامى بايد باشد . آقا سيد حسين بروجردى گفت ، شوراى ملى بايد باشد . صدراعظم گفت ، من شوراى ملى نمىدهم . آقا سيد حسن گفت ، ما به قوهء ملت شوراى ملى را مىگيريم . » « 199 » علاوه بر اين ، آزاديخواهان بيم داشتند كه بعضى در اثر اغراض خصوصى چند نفر از مبعوثين را تكفير كنند . « شايد مثل شيخ فضل اللّه ملايى پيدا شود كه همهء اهل مجلس را تكفير و يا لا اقل تفسيق كند . » « 200 » در جريان نهضت مشروطيت فكر آزاد بودن و آزاد زيستن و زير بار ظلم و زور نرفتن رفته‌رفته در اذهان تودهء مردم راه يافت . پس از اعلام مشروطيت مظفر الدين شاه پنج روز پس از امضاى فرمان مشروطيت درگذشت و محمد على ميرزا ، جانشين وى ، علىرغم وعده‌هايى كه داده بود ، پس از كسب قدرت به مبارزه با آزاديخواهان برخاست . موافقت محمد على ميرزا قبل از احراز مقام سلطنت ، با آزاديخواهان بيشتر براى آن بود كه حريف زورمند خود شعاع السلطنه و حامى او عين الدوله را از پاى درآورد . همين كه اين دو دشمن به زانو درآمدند ، محمد على ميرزا نيت باطنى خود را آشكار كرد و به كارشكنى و مخالفت با مجلسيان پرداخت . وكلاى با شهامت مجلس نيز پرده از روى دسايس او برداشتند . شاه جديد ، براى برانداختن بنيان آزادى ، امين السلطان را ، كه مردى محيل و مرتجع بود ، بار ديگر به رياست دولت برگزيد . امين السلطان پس از مراجعت از فرنگ درصدد برآمد به كمك وكلاى معتدل مجلس ، از روسيه قرض جديدى بگيرد و وضع آشفتهء مالى مملكت را سروسامانى بخشد ، ولى وكلاى مجلس ، مخصوصا نمايندگان آذربايجان كه از مداخلات سياسى و اقتصادى روسها ضررهاى فراوان ديده بودند ، نمىخواستند با گرفتن قرضه وسيلهء جديدى براى مداخلات سياسى روسيه در امور ايران فراهم كنند . به همين مناسبت ، نمايندگان مجلس و آزاديخواهان خارج از مجلس متحدا عليه دسايس شاه و صدراعظم او قيام كردند و در شب 22 رجب 1325 امين السلطان به دست يكى از فداييان آزادى به قتل رسيد . محمد على شاه كه وضع را چنين ديد

--> ( 198 ) . همان ، ج 3 ، ص 318 ( به اختصار ) . ( 199 ) و ( 200 ) . همان ، ص 321 و 322 .